آیین دادرسی کیفری مجموعه مقررات و قواعدی است که برای کشف جرم، تعقیب متهم، تحقیقات مقدماتی، میانجیگری، صلح میان طرفین، نحوه رسیدگی، صدور رای، طرق اعتراض به آراء، اجرای آراء، تعیین وظایف و اختیارات مقامات قضائی و ضابطان دادگستری و رعایت حقوق متهم، بزه دیده و جامعه وضع میشود.
ماده ۲ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۶99 قانون آیین دادرسی کیفری
دادرسی کیفری باید مستند به قانون باشد، حقوق طرفین دعوی را تضمین کند و قواعد آن نسبت به اشخاصی که در شرایط مساوی به سبب ارتکاب جرائم مشابه تحت تعقیب قرار می گیرند، به صورت یکسان اعمال شود.
ماده ۳ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۱ قانون آیین دادرسی کیفری
مراجع قضائی باید با بی طرفی و استقلال کامل به اتهام انتسابی به اشخاص در کوتاه ترین مهلت ممکن، رسیدگی و تصمیم مقتضی اتخاذ نمایند و از هر اقدامی که باعث ایجاد اختلال یا طولانی شدن فرآیند دادرسی کیفری میشود، جلوگیری کنند.
ماده ۴ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۲ قانون آیین دادرسی کیفری
اصل، برائت است. هرگونه اقدام محدود کننده، سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی اشخاص جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضائی مجاز نیست و در هر صورت این اقدامات نباید به گونه ای اعمال شود که به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب وارد کند.
ماده ۵ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۳ قانون آیین دادرسی کیفری
متهم باید در اسرع وقت، از موضوع و ادله اتهام انتسابی آگاه و از حق دسترسی به وکیل و سایر حقوق دفاعی مذکور در این قانون بهرهمند شود.
ماده ۶ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۴ قانون آیین دادرسی کیفری
متهم، بزه دیده، شاهد و سایر افراد ذی ربط باید از حقوق خود در فرآیند دادرسی آگاه شوند و ساز و کارهای رعایت و تضمین این حقوق فراهم شود.
ماده ۷ قانون آیین دادرسی کیفریماده ۵ قانون آیین دادرسی کیفری
در تمام مراحل دادرسی کیفری، رعایت حقوق شهروندی مقرر در «قانون احترام به آزادی های مشروع و حفظ حقوق شهروندی مصوب ۱۳۸۳/۲/۱۵» از سوی تمام مقامات قضائی، ضابطان دادگستری و سایر اشخاصی که در فرآیند دادرسی مداخله دارند، الزامی است. متخلفان علاوه بر جبران خسارات وارده، به مجازات مقرر در ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات های بازدارنده) مصوب ۱۳۷۵/۳/۲ محکوم میشوند، مگر آنکه در سایر قوانین مجازات شدیدتری مقرر شده باشد.
محکومیت به کیفر فقط ناشی از ارتکاب جرم است و جرم که دارای جنبه الهی است، میتواند دو حیثیت داشته باشد:
الف) حیثیت عمومی از جهت تجاوز به حدود و مقررات الهی یا تعدی به حقوق جامعه و اخلال در نظم عمومی
ب) حیثیت خصوصی از جهت تعدی به حقوق شخص یا اشخاص معین
ماده 9 قانون آیین دادرسی کیفریماده ۷ قانون آیین دادرسی کیفری
ارتکاب جرم میتواند موجب طرح دو دعوی شود:
الف) دعوای عمومی برای حفظ حدود و مقررات الهی یا حقوق جامعه و نظم عمومی
ب) دعوای خصوصی برای مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم و یا مطالبه کیفرهایی که به موجب قانون حق خصوصی بزهدیده است مانند حد قذف و قصاص
ماده ۱0 قانون آیین دادرسی کیفریماده ۸ قانون آیین دادرسی کیفری
نکته ۱- در مواردی که ورود خسارت برای فردی محرز باشد، اما خسارت مذکور از ارتکاب جرم ناشی نشده، زیان دیده فقط حق دارد دعوای حقوقی خود را طبق مقررات حقوق مدنی در دادگاه صالح اقامه کند.
سوال) کدام گزینه معنای خاص «دعوای خصوصی» را در بر دارد؟ (ارشد 9۲)
۱) دعوای مطالبه هزینههای دادرسی
۲) دعوای اعاده وضع
۳) دعوای مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم
۴) دعوای استرداد اموال ناشی از جرم
بزهدیده شخصی است که از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان میگردد و چنانچه تعقیب مرتکب را درخواست کند، «شاکی» و هرگاه جبران ضرر و زیان وارده را مطالبه کند، «مدعی خصوصی» نامیده میشود.
ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی کیفریماده 9 قانون آیین دادرسی کیفری
+ شاکی با مدعی از آن جهت که هر دو از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان شدند نقطه اشتراک دارند لیکن نقطه تمایز آنها در آن است که شاکی صرفا تعقیب مرتکب را درخواست میکند ولی مدعی خصوصی همان شاکی است که دعوای ضرر و زیان ناشی از جرم را مطرح مینماید.
سوال) مدعی خصوصی کیست؟ (ارشد ۸۸)
۱) شاکی که طرح شکایت میکند.
۲) هرکسی که از سوی شاکی اقدام به شکایت کیفری میکند.
۳) شاکی که به تبع شکایت کیفری مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم کند.
۴) هر یک از بستگان شاکی که دادخواست مطالبه خسارت از جرم میدهد.